İnsan Zihninin Karanlık Tarafına Işık Tutan Bir Sosyal Psikoloji Kuramı: Bilişsel Çelişki

Psikoloji meraklıları toplansın. Psikoloji araştırmalarının en kıymetlilerinden biri olan “Bilişsel Çelişki” kuramı ile karşınızdayız.

Leon Festinger tarafından ortaya koyulan “Bilişsel Çelişki” kuramına nazaran, beşerler davranışlarını ve kanılarını geçmiş tecrübelerine ve kıymetlerine nazaran belirlerler.

Bu bedeller; inançlar, benimsenmiş tavırlar ve ihtiyaçları olabilir. Vakitle tabiatıyla yahut çevresel faktörler nedeniyle edindiğimiz tüm bu pahalar kişiliğimize taraf verebilir. Böylelikle insan birçok bedele sahip olabilir; bu kıymetler futbol kadrosu taraftarlığı, bir dine dahil olma, siyasi bir partiyi destekleme üzere genel bir toplumsal husus olabileceği üzere; daha özel hususlarda olabilir. Örneğin, komşusu hakkındaki kanıları, sevmediği bir yemek hakkındaki ön yargıları üzere.

Beşerler vakit içinde bu bedellerine zıt olan durumlarla karşılaşabilirler.

Bu durumlar ve bilgiler kendi varsayımlarıyla çelişirse, bahsettiğimiz bu bilişsel çelişki durumu meydana gelir. Yani bireyler, kendi inançlarını terk etmemek ismine, sonradan ortaya çıkan uyumsuzlukları kabul etmeme ve görmezden gelme iradesini gösterebilir.

Şayet bir hususa büsbütün inanıyorsa, onun yanlış olmasını istemez ve fikirlerine sıkı sıkıya tutunur. Gerçeklerle yüzleşmekten ya kaçar ya da gerçeklere karşı koyarak saldırma eğilimine geçer. Karşı görüş hiç var olmamış üzere davranır ve bir nevi duymazlıktan gelir.

Yani insan, karşısına çıkan uyumsuzluklarla yüzleşmekten kaçınır ve bilinçaltında kendini kandırmaya çalışır.

Üstelik bilinçaltımız bunu yaparken o kadar başarılı olur ki, bunun bir kandırma olduğunu asla fark etmeyiz. Ne olursa olsun kıymetlerimizi savunma yoluna masraf, vakitle aykırı görüşü yalnızca çürütmekle kalmayıp onu yok etme dileği da duyarız. Zira zihnimiz, durumu evvelce öylesine içselleştirmiştir ki, zıtlıkları kendisine yapılmış bir hücum olarak görür.

Günlük hayattan bir örnek vererek mevzuyu daha anlaşılır hale getirelim.

Sigara içen bir kişiyi ele alalım. Kuvvetle mümkün ki sigara içen herkesin, sigaranın sıhhate ziyanlarını bilir. Hatta birçoğu bunun öldürücü boyutta olduğunu da kabul eder. Buna karşın sigara içen kişi, vakitle aksi görüş taarruzları geliştirir ve hatta bilimin yanıldığını, sigara içmenin bir ziyanının olmadığını sav eder hale gelebilir. Daha evvel sigaradan ölen hiçbir tanıdığının olmadığını, hatta sigara içmesine karşın 90 yaşında hala sağlam olan bir akrabasının olduğunu söyleyebilir.

Bilişsel çelişki kuramı modeli, siyasi görüşlere de uygulanabilir.

Örneğin, yeniden bir kişiyi ele alalım. Bu kişinin inandığı siyasi görüşü savunan partinin, yolsuzluk yaptığı ortaya çıksın. Kişi büyük olasılıkla, partisini değiştirmeyecek ve diğer bir görüşü savunan partiye yönelmeyecektir. Pekala, fakat neden?

Kurama nazaran bakacak olursak, kişi; bu haberi basitçe görmezden gelebilir. Yani yapılan hırsızlığı kıymetsiz bir mevzuymuş üzere algılar ve “Herkes çalıyor, ne var bunda?” ya da “Çalıyor lakin iş de yapıyor sonuçta” üslubunda fikirler ortaya koyacaktır. Bu da yetmezse olayın bir komplo olduğunu söyleyecek, partisini yok etmek maksadıyla uydurulmuş bir palavra olduğunu belirtip saldırganlaşacaktır.

Meğer rakip partinin bu türlü bir şey yaptığı ortaya çıkarsa, ona en büyük saldırıyı da yeniden bu birebir kişi yapacaktır.

Örneklerimize devam edelim ve bu kavramın günlük hayatımızın içine ne derece girdiğini biraz daha net görelim.

Bir toplu taşıma aracını, hatta direkt olarak otobüsleri ele alalım. Sanıyoruz ki birçok kişi, büyük kentlerde otobüslerin tıklım tıklım olmasından şikâyetçidir. Bu şahıslardan birinin, sabah işe giderken otobüsün koltuğunda oturduğunu hayal edelim. Bu kişi, vakitle kalabalıklaşan otobüste rahatsızlık duymaya başlayacaktır. İçerideki hava azalacak; kalabalık, oturmasına karşın üzerine baskı uygulayacaktır.

Bu sırada bu kişi, otobüs bir durağa yanaşıp yeni yolcu almaya başladığında şiddetle reaksiyon gösterecektir. Sürücüye daha fazla yolcu almaması gerektiğini, bunun hem yolcu haklarına ters olduğunu ve bu mevzunun maddelerce yasaklanması gerektiğini söyleyecektir.

Pekala, sonraki gün tıpkı kişinin tıklım tıklım bir otobüse binip ayakta kalması durumunda ne olur?

Mesela oturan yolculardan biri, bu kişinin otobüse binmesine pürüz olursa, kişi nasıl bir reaksiyon gösterir dersiniz? Çabucak söyleyelim, dün savunduğu tüm pahalar bir anda yerle bir olur. İşe geç kaldığını ve toplu taşıma araçlarının herkese ilişkin olduğunu savunur. Dün söylediği kavramlarda hakikaten haklı da olsa, şu an için onun ihtiyaçları farklıdır. Söylenilen tüm karşı uyumsuzlukları yok sayar hatta onları çürütmek için saldırır. Dünkü haline bile savaş açar.

Bu örnek, ihtiyaçlarımızın de tıpkı inançlarımız üzere değerli bir bilişsel etken olduğunu gösterir.

Örneklerden de anladığımız üzere, kuramın geliştiricisi olan Festinger’e nazaran, bireyler inançlarını korumak ve ihtiyaçlarını karşılamak ismine, gelen karşı görüşleri sansürlerler.

Böylelikle yalnızca inandıkları pahaları seçerler ve onları korurlar. Şayet bu aksi görüşler ortasında seçme mecburiliği oluşursa da en güzelini değil, kendisiyle en uyumlusunu seçerler. Bu açıdan bireyler yararcı bir anlayış güderler.

Mevzuyu toparlamak gerekirse, bilişsel çelişkinin oluşması kendimizle çatışmamıza dayanıyor.

İnançlarımızı korumak ve ihtiyaçlarımızı karşılamak maksadıyla, birtakım durumlarda mantıktan saparak kendi yalanımıza kendimiz inanıyoruz. Hakikaten bunu yapmazsak, bu çatışmalar eninde sonunda bir kadro ruhsal sorunlara dönüşüyor.

İnsan, tabiatı gereği, dengeli ve meçhullükten uzak bir mental sisteme muhtaçlık duyduğu için, ortada net ve apaçık bulunan ve gerçeğe alışılmamış yahut bu gerçeği büsbütün reddeden bir fikri bile zihinsel istikrar ve sükunet ismine tek gerçek olarak kabul ediyor.

Ne diyelim, psikoloji bizi bize anlatan, sahiden de büyüleyici bir bilim kısmı…