Şimdilerde Unutulmaya Yüz Tutan 4 Bin Yıllık Türk Zeka ve Strateji Oyunu: Mangala

Kıymetlerimize sahip çıkalım gençler. Ayrıyeten bu süreçte çocuklarla meskende vakit geçirmek için çok yeterli bir yol olabilir.

Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügat’it Türk’de kelamını ettiği Köçürme Oyunu, binlerce yıllık bir Türk Zekâ Oyunu’dur. Köçürme, dupduru bir Türkçe sözdür ve göçürme, göç ettirme, aktarma manasında kullanılmaktadır. Türklerden Araplara Mangala ismiyle, oradan da dünyaya Mangala, Mankala, Mancala ismiyle dağılmıştır.

Oyunun 4000 yıllık bir taşı Kazakistan’da Dastarbaşı’nda bulunmuştur. Tarihi araştırmalar Mangala Oyunu’nun Latifeler, Hunlar ve Göktürkler devrinde oynandığını göstermektedir.

16. yüzyıldan başlayarak Türk minyatürlerinde mangalaya ilişkin tasvirler yer almıştır.

İstanbul 1582, Surnamei Humayun’da yer alan esnaf alayı, Topkapı Sarayı

Sağ alt köşede görüldüğü üzere iki kişi mangala oynamaktadır.

İstanbul 16. yy., Kahvehane minyatürü, Dublin Chester Beatty Kütüphanesinde yer alan minyatür

Batılı kaynaklarda ise mangaladan birinci defa 1694’te İngiliz oryantalist Thomas Hyde’nin bir kitabında bahsedilmiştir.

1714 İstanbul “Mangala oynayan Türk Kızları” gravürü ve onu yapan Marquie de Ferriol

1737 İstanbul, Şehzade mangala oynarken, Jean Baptiste van Mour

Jean Antoine Guer’in Paris’te yayımlanan “Türkler’in Gelenek ve Alışkanlıkları” isimli yapıtında, oyundan Mangola olarak bahsedilmektedir.

1747, Moeurs et Usages des Turcs (Türkler’in Gelenek ve Alışkanlıkları), Jean Antoine Guer

İngiltere’de ise 1860 başlarında Mangola yeni bir oyun olarak tanıtılmış ve Jaques şirketi tarafından yayımlanmıştır.

Harem’de mangala oynayan cariyeler, Francesco Guardi

Bugün Türkiye’de klasik mangala oyun kuralları biliniyor. Ayrıyeten Anadolu’da oynanan farklı mangala türevleri de bulunmaktadır:

Sırasıyla Doğu Akdeniz dolaylarında, Mersin, Kanlı Divane’de ve Gaziantep Kalesi’nde bulunan mangala kayaları.

Erzurum’daki Pıç, Safranbolu’daki Altıev, Ilgın’daki Meneli Taş, vb. Bütün unutulmuşluğuna karşın dünyadaki en varlıklı mangala oyun çeşitliliği Türkiye’de ve Türk Dünyası’ndadır.

Taş kazanmak için rakibin taşlarını çift yapma kuralı Türk inanç ve devlet sistemi tarihindeki ikili anlayışı sembolize etmekte ve Türklerin klâsik dünya görüşüne uygun düşmektedir. Eski Türklerin göğü baba, yeri ana olarak kabul etmesini; Türk devlet sistemindeki töles-sol ve tardus-sağ ile yönetim yapıdaki yabgu ve şad sistemi üzere çiftleri bu duruma örnek gösterebiliriz.

Yakın geçmişte Nokia telefonlarda farklı bir versiyonu mevcuttu.

Temini çok kolay olan oyun materyalleriyle Mangala Oyunu’nun kuralları şu biçimde:

Mangala iki kişi ve 48 taş ile oynanır. Oyun tahtası üzerinde karşılıklı 6’şar adet olmak üzere 12 küçük kuyu ve her oyuncunun taşlarını toplayacağı birer büyük hazine bölmesi bulunmaktadır. 

Oyuncular 48 taşı her bir kuyuya 4’er adet olmak üzere dağıtırlar. Oyunda her oyuncunun önünde bulunan yan yana 6 küçük kuyu, o oyuncunun bölgesidir. Oyun sonunda hazinesinde en çok taşı toplayan oyuncu oyun setini kazanmış olur. Oyuna kura ile başlanır.

Oyunda 4 ana temel kural vardır.

1. TEMEL KURAL: Oyuna başlayan oyuncu kendi bölgesinde bulunan istediği kuyudan 4 adet taşı alır. Bir adet taşı aldığı kuyuya bırakıp sağa yanlışsız her bir kuyuya birer adet taş bırakarak elindeki taşlar bitene kadar dağıtır. Elindeki son taş hazinesine denk gelirse, oyuncu tekrar oynama hakkına sahip olur. 

Oyuncunun kuyusunda tek taş varsa, sırası geldiğinde bu taşı sağındaki kuyuya taşıyabilir. Atılım sırası rakibine geçer.

2. TEMEL KURAL: Atak sırası gelen oyuncu kendi kuyusundan aldığı taşları dağıtırken elinde taş kaldıysa, rakibinin bölgesindeki kuyulara da taş bırakmaya devam eder. Oyuncunun elindeki son taş, rakibinin bölgesinde denk geldiği kuyudaki taşların sayısını çift sayı yaparsa (2, 4, 6, 8 gibi) oyuncu bu kuyuda yer alan tüm taşların sahibi olur ve onları kendi hazinesine koyar. Atılım sırası rakibine geçer.

3. TEMEL KURAL: Oyuncu taşları dağıtırken elinde kalan son taş, tekrar kendi bölgesinde yer alan boş bir kuyuya denk gelirse ve şayet boş kuyusunun karşısındaki kuyuda da rakibine ilişkin taş varsa, hem rakibinin kuyusundaki taşları alır, hem de kendi boş kuyusuna bıraktığı taşı alıp hazinesine koyar. Atılım sırası rakibine geçer.

4. TEMEL KURAL: Oyunculardan rastgele birinin bölgesinde yer alan taşlar bittiğinde oyun seti biter. Oyunda kendi bölgesinde taşları birinci biten oyuncu, rakibinin bölgesinde bulunan tüm taşları da kazanır. Hasebiyle, oyunun dinamiği son ana kadar hiç düşmez.

5 set olarak oynanır. Oyunu kazanan oyuncu (1) puan, kaybeden (0) puan ve berabere bitiren oyuncular yarım (0,5) puan alır.

Alternatif Oyun Formu (Kale Kuralı)

Yalnızca taşları dağıtırken hazineye taş bırakma hariç 1 ve 2. temel kural “kale kurallı” oyunda motamot geçerlidir. 3. ve 4. temel kural “kale kurallı” oyunda uygulanmaz. 

Onun yerine;
Oyuncu elinde bulunan taşları dağıtırken elindeki son taş, rakibinin bölgesinde denk geldiği kuyudaki taşların sayısını 3 yaparsa o kuyu oyuncunun kalesi olur. Kaleyi belirlemek için farklı renkte taşlar kullanılır. Oyuncu ileride rakibi ve kendisi tarafından bu kuyuya koyulacak tüm taşların sahibi olur. Oyuncular 6 nolu kuyuya kale kuramaz. Bir sette her oyuncu yalnızca bir kere kale kurabilir. 

Oyunculardan rastgele birinin önünde bulunan kuyularda taş kalmadığı vakit oyun sona erer. Önünde ki kuyularda taş kalan oyuncu bu taşları kendi hazinesine koyar. Hazinelerde bulunan taşlar sayılır ve fazla taş sahibi oyuncu oyunu kazanır.

Kaynak
1 2 3 4

Bakmışsınız oyunu öğrenip turnuvalara katılarak başka oyunculara kök söktürürsünüz, kim bilir!